DWARS

Toen ik examen deed op het vwo moest ik, uiteraard, ook een boekenlijst vullen. Wolkers, Hermans, Reve en Mulisch. Op zo’n moment ontkom je haast niet aan zulke namen, mede ingegeven door je docenten. Ik had ze alle vier.
De Ontdekking Van De Hemel was wat te veel van het goede – in letterlijke zin. Met alle tentamens, examens en boeken die je dan moet lezen let je een beetje op de pagina’s. De Aanslag was daarom mijn eerste kennismaking met Mulisch.
Een buitengewoon knap boek, en ik vond het erg mooi. Overladen met symboliek, maar precies uitgemeten, en niet overdone. Maar het mooiste eraan vond ik toch de vragen die de schrijver zijn lezers mee wilde geven.

Eén van die vragen is: 'Wie is er schuldig?'

Die vraag lijkt op het eerste gezicht makkelijker te beantwoorden dan ze is. Ik realiseerde me dat ééns te meer enkele jaren later toen ik voor mijn studie geschiedenis de collegereeks ‘De ondergang en daarna’ volgde van Dr. Bart van de Boom, over de jodenvervolging in Nederland in de Tweede Wereldoorlog. Adembenemend! Mede dankzij de desbetreffende docent.

Jodenvervolging, één van de meest aangehaalde gruwelen uit die periode, bestond niet alleen uit het opendraaien van een gaskraan. Ze werd ook zeker niet alleen uitgevoerd door mensen die daaraan debet wilden zijn of meenden te zijn. Van de Nederlandse politieagenten die de slachtoffers thuis van hun bed lichtten tot de treinmachinisten die ze naar Polen vervoerden: allemaal droegen ze hun steentje bij. Misschien nog moeilijker te bevatten is wel dat de slachtoffers voor een groot gedeelte hun ondergang zelf regelden.

Eén ieder had zijn of haar eigen redenen om deel te nemen. Overlevingsdrang. Bezorgdheid om geliefden. Groepsdruk. Het idee de situatie zo draaglijk mogelijk te kunnen maken als je er zelf een bijdrage aan leverde in plaats van alles aan anderen over te laten. Of te denken dat doordat je meehielp aan de ene misdaad je een onderhandelingspositie kon bedingen en andere misdaden kon voorkomen of beperken.

Maar waar ligt de grens?
Is de Joodse kapper die om te overleven weet ik hoe veel (mede)slachtoffers knipte voordat ze de gaskamers in verdwenen in Sobibor even schuldig als de kampcommandant?
Ik ben geneigd te zeggen ‘Natuurlijk niet!’.
En toch vind ik dat een gewaagde uitspraak. Als je geleidelijk de overgang maakt van de kapper naar de kampcommandant, is het schier onmogelijk een grens te trekken. Bovendien is generaliseren in dit geval uiterst gevaarlijk en vooral oneerlijk.

Als ik iets uit die collegereeks heb opgemaakt, is het wel dat in ieder mens een moordenaar schuilt. Een moordenaar die onder bepaalde omstandigheden boven komt drijven. Omstandigheden die de meesten van ons zich nauwelijks kunnen voortstellen.
Ik kan in één blog dat idee niet voor waar aannemelijk maken. Dat wil ik ook niet proberen. Ik wil alleen een boodschap meegeven.

Vandaag vieren we onze vrijheid. Gisteren herdachten we onze doden. Ik vind het goed daarbij stil te staan, mooi ook. Ik vraag u daarom te beschouwen en te treuren. Te kijken en te luisteren. Te voorkomen dat wij het ooit zullen vergeten. Zelfs vraag ik u er ook eens om te lachen.
Maar boven alles vraag ik u een waardeoordeel over anderen achterwege te laten.
Hij die zonder zonden is werpe de eerste steen.