DWARS

“Democracy is for Europeans”

Wanneer het portret van de president in internetcafés, kappers en restaurants verschijnt, moet je als democraat op je hoede zijn. Riekt het hier naar persoonlijkheidsverheerlijking? Wanneer particuliere veiligheidsclubjes in open pick-up trucks door de stad rijden, de enige dagelijkse krant alleen positief nieuws brengt, de vorige president in de gevangenis zijn dagen telt, dan kunnen we stellen dat dictatoriale thermometer stijgt. Zo is dat het geval in Kigali, de hoofdstad van Rwanda, de stad van de eeuwige lente.
Ik zit met een vraag. De meeste Rwandezen zijn uitermate positief over hun huidige president Paul Kagame en zijn Government of National Unity. “Kijk eens om je heen wat hij allemaal voor ons heeft gedaan!”, roepen ze lachend uit. En waarachtig, de wegen zijn mooi geasfalteerd, mensen voelen zich veilig op straat, een verzoeningscommissie is druk bezig met verzoenen, de helft van het parlement is vrouw, kinderen gaan naar school, de zon schijnt. Wat een lief land is dit! Ik moet toegeven dat de vooruitgang en stabiliteit van Rwanda bewonderenswaardig is, gezien het enorm gewelddadige verleden en de aanhoudende conflicten in de buurlanden Uganda, Congo en Burundi.
Maar dan lees ik in recente rapporten van Amnesty International en Human Rights Watch dat oppositiepartijen monddood worden gemaakt, onafhankelijke journalisten worden bedreigd en Rwanda uitermate dubieuze bedoelingen heeft met haar legers in Oost-Congo. De president staat in kritische kringen bekend om zijn uiterst geavanceerde informatie-manipulatie. Getraind in de Verenigde Staten, weet hij precies hoe hij zijn de machtigste donor te vriend moet houden.
Wanneer ik mijn gastmoeder met de rapporten confronteer, kijkt ze me wijs aan en zegt: “Oh, democracy is for you, Europeans! We need an iron hand to prevent us from killing each other!” Ik weet niet wat ik moet zeggen. Daar sta ik dan met mijn mond vol poldermodelnormen en waarden, midden in Afrika. Als ik de buurman vraag of de verkiezingen van 2003 eerlijk verliepen, verzucht hij: “You know, the African way...”
Wij westerlingen zijn altijd erg enthousiast over onze democratieën en willen die het liefst exporteren naar alle uithoeken van de wereld, zo ook in Afrika. Maar hier heb ik zowel Hutu als Tutsi horen zeggen dat Rwanda het meest gebaat is bij een autoritair regime. “Democracy is dangerous.” Mijn vraag is: kan het zo zijn dat sommige samenlevingen bij voorbaat niet geschikt voor een democratisch stelsel? Of is een democratie altijd en overal het meest wenselijke en humane systeem?
Mijn onderzoek naar de Ingando Solidarity Camps – de heropvoedingskampen waarin gevangenen, scholieren en bestuurders worden getraind in ‘good Rwandanness’ – verloopt met horten en stoten. De Commissie voor Nationale Eenheid die verantwoordelijk is voor de kampen wantrouwt nieuwsgierige pottenkijkers uit witte landen. Maar met veel tijd en small talk lukt het om voetje bij voetje te integreren in deze organisatie. Nooit direct vragen wat je wilt! Draai altijd minstens een uur om de hete brij heen en kom dan morgen nog maar eens terug.
Deze week ben ik aanwezig geweest bij de sluitingsceremonie van een Ingando kamp voor 1700 gevangenen. Er werd gedanst, gezongen en gebeden dat het een lieve lust was. De burgemeesteres van Kigali deed uitbundig mee met de wild bewegende vrouwelijke gevangenen. De massa – met ingevallen wangen van jaren gevangenschap – zong uit volle borst: “Ooh wat zijn we blij met U, moeder van de stad! Ooh wat zijn we blij met U, president van Rwanda! Ooh wat zijn we blij om Rwandees te zijn! Ooh wat zijn we blij met deze Regering van Nationale Eenheid!”
Toen begon die dictatoriale thermometer toch weer gevaarlijk uit te slaan...